La Mezquita, czyli Wielki Meczet w Kordobie, to jedna z tych
budowli, które zachwycą nawet ludzi, którzy widzieli już prawie wszystko.
Ogromny średniowieczny zespół religijny jest magnesem przyciągającym do miasta
ponad dwa miliony turystów rocznie, czyniąc go jednym z
najpopularniejszych zabytków w całej Hiszpanii.
Użyty przeze mnie tytuł to skrót myślowy, bowiem oficjalnie nosi nazwę Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Catedral de Nuestra Señora
de la Asunción), jednak w przestrzeni turystycznej oraz w mowie potocznej zazwyczaj pojawia
się wersja związana z pierwotnym przeznaczeniem obiektu. Władze miejskie
używają także określenie Mezquita-catedral, dość niezgrabnego, bo
może sugerować podwójne funkcje budynku, tymczasem od ośmiu wieków pełni on
wyłącznie rolę świątyni chrześcijańskiej.
Zanim przejdę do zachwytów, to oczywiście szczypta historii. Zgodnie z
oficjalną wersją początkowo w miejscu tym znajdował się kościół Wizygotów
poświęcony św. Wincentemu. Na początku VIII wieku Królestwo Wizygotów, jak i
większość Półwyspu Iberyjskiego, zostało podbite przez Arabów i świątynia
miała zostać podzielona pomiędzy chrześcijan i muzułmanów. Zwycięzcy wyznawcy
Allaha przez pierwsze dziesięciolecia byli w mniejszości, następnie, gdy ich
liczba wzrosła, emir Kordoby odkupił kościół, zburzył go i wzniósł meczet - z
tych trzech wydarzeń tylko ostatnie na pewno można uznać za pewnik.
Pierwsze modły w nowym gmachu wzniesiono w 787 roku, zaledwie rok po
rozpoczęciu budowy - tak rekordowo krótki czas osiągnięto m.in. dzięki użyciu
gotowych elementów rzymskich i wizygockich. Meczet stanął obok równie nowego
pałacu emira.
Meczet czterokrotnie rozbudowywano w IX i X wieku i uzyskał on kształt
ogromnej sali modlitewnej o wymiarach 160 na 130 metrów przykrytej dwuspadowym
dachem. Architekturą przypominał inne wielkie meczety z tego okresu, a mi od
razu skojarzył się z meczetem Al-Aksa w Jerozolimie. Od północny do meczetu
przylegał wielki dziedziniec służący do ablucji, a także do przeprowadzania
procesów czy nauczania Koranu, nad nim wznosił się minaret. W tamtym czasie
był to drugi największy meczet na świecie, mający potwierdzać bogactwo i
potęgę Emiratu, a następnie Kalifatu Kordoby, uznawanego za
najbardziej rozwinięty kraj ówczesnej Europy. Poszczególne fazy rozbudowy
świetnie obrazuje
strona internetowa kompleksu.
Jak to zwykle w historii bywało, pycha kroczy przed upadkiem - w wyniku
wewnętrznych walk kalifat rozpadł się na kilka małych, słabych państewek.
Skończyły się pieniądze na kolejne inwestycje, doszło też do tego, że w 1146
roku chrześcijanie na krótko zdobyli Kordobę, splądrowali meczet, a nawet
odprawili w nim mszę. Według kronikarzy świątynia została kompletnie ogołocona
z wszelkiego wyposażenia. Muzułmanie ją odrestaurowali, ale w 1236 roku miasto
zostało ostatecznie podbite przez monarchów Kastylii. Od tego momentu zaczął
się katolicki okres jej dziejów, a ona sama stała się
największych byłym meczetem na świecie.
Piękno i monumentalizm kompleksu sprawiły, że chrześcijanie nie tylko nie
pragnęli go zburzyć, ale po poświęceniu Matce Bożej przez długi czas nie
dokonywali tu większych przekształceń, chcąc samym grzać się w świetle jego
sławy. Działania katolików ograniczyły się do budowy jednej większej kaplicy i
całego szeregu mniejszych, bocznych, a minaret stał się dzwonnicą. Po półtora
stuleciu powstała obficie zdobiona Kaplica Królewska (Capilla Real),
a dopiero w XVI i XVII wieku doszło do bardziej znaczących interwencji w
architekturę: na samym środku sali wzniesiono renesansową nawę katedry, mocno
przebudowano dzwonnicę, a na dziedzińcu drzewka pomarańczowe zastąpiły palmy.
Te zmiany nie wszystkim się spodobały, podobno nawet cesarz Karol V miał
wypowiedzieć słynne zdanie:
zniszczyliście coś, co było jedyne w swoim rodzaju i postawiliście coś, co
można zobaczyć wszędzie. Można się z monarchą zgodzić lub nie, ale powstały w ten sposób mikst
stylowo-religijny jest również niepowtarzalny.
Kolejne stulecia to głównie rekonstrukcje i odbudowy ze szczególnym
uwzględnieniem elementów z czasów arabskich, mówi się
nawet o "ponownym zislamizowaniu katedry" pod względem
architektonicznym.
Pomimo ośmiu wieków posługi jako katolicki kościół, większość struktury
meczetu została zachowana, a pomijając centralny obszar katedry, można
napisać, że zachowało się niemal wszystko. Wpis z 1984 roku na Listę
Dziedzictwa UNESCO jest całkowicie zasłużony!
Pewien problem sprawi podziwianie meczetu-katedry z zewnątrz, ponieważ
rozmiary oraz otaczające go ulice z wąską zabudową mocno to ograniczają.
Najlepsza opcja to wejść na dzwonnicę albo
wznieść się w powietrze
😏.
Od razu rzucają się w oczy kolejne bramy, przez które wchodziło się kiedyś do
meczetu, a dziś są zamknięte na głucho. Jedną z bardziej okazałych jest Brama
św. Józefa (Puerta de San José), nazwana tak od kaplicy znajdującej się
po drugiej stronie. Została ona gruntownie odrestaurowana na początku XX wieku
z zachowaniem pełnego oryginalnego układu, w tym islamskiego wezwania w
tympanonie.
Wchodzimy na dziedziniec - dość pusto, nieliczni ludzie chowają się w cieniu
drzewek i arkad. Wiadomo, że Arabowie obsadzili go drzewami już co najmniej w
IX wieku, co czyni go najstarszym na świecie drzewiastym dziedzińcem położonym
przy meczecie.
Mina nam zrzedła, gdy zobaczyliśmy wielki tłum kłębiący się przed wejściem.
Wyobraziłem sobie zwiedzanie w takim ścisku, na szczęście obawy były
niepotrzebne. Po pierwsze - taka ciżba wynikała z nie do końca
inteligentnej polityki biletowej: wejściówki kupuje się na konkretną godzinę,
ludzi wpuszcza się co dwa kwadranse. My mieliśmy wstęp o 13.30 i trzeba być
punktualnym, nie można wejść pięć czy dziesięć minut później, więc siłą rzeczy
wszyscy pchają się razem, a potem następuje przerwa. Rozsądniej byłoby
rozszerzyć wstęp na jakiś przedział czasowy, ale widać to zbyt skomplikowane.
Po drugie zaś - wnętrza meczetu-katedry są na tyle rozległe, że już po chwili
robi się luźno, momentami nawet pusto, a większe skupiska turystów są jedynie
w wybranych lokalizacjach.
Najsłynniejszy obrazek związany z Wielkim Meczetem to "las kolumn" - rzędy
dwukondygnacyjnych arkad dzielących wnętrza na kilkanaście naw. Łuki malowane
są na przemian na biało i czerwono, co może być inspiracją z Bizancjum, ale
także z Bliskiego Wschodu. Kształt łuków mógł być wzorowany na
okolicznych rzymskich akweduktach, chociaż są także teorie, iż nowi władcy
Kordoby przywieźli projekty z rodzinnej Syrii. W każdym razie wygląda to
bajecznie i daje efekt "sali lustrzanej" - człowiek ma wrażenie, że kolumn
jest jeszcze więcej niż w rzeczywistości.
Pierwszy meczet posiadał około stu dwudziestu kolumn, wszystkie pochodzenia
rzymskiego lub wizygockiego - Arabowie świeżo po podboju nie posiadali odpowiednio utalentowanych rzemieślników, więc wykorzystali starsze
elementy. Z tego powodu zdarza się, że każda kolumna wygląda inaczej od
sąsiadki.
Podczas kolejnych powiększeń meczetu kolumn przybywało i dzisiaj jest ich
ponad osiemset! Nie są to już "pożyczone" dzieła wcześniejszych mieszkańców
Iberii, wyszły z rąk islamskich rzeźbiarzy.
Całość prezentuje się niesamowicie i łapałem się na tym, że nieustannie
zachwycam się jakimś ujęciem, choć przechadzam się pomiędzy tymi samymi
kolumnami już któryś raz 😏. Panujący w wielu obszarach półmrok potęgował
uczucie tajemniczości i orientalizmu.
Jak już wspominałem, według oficjalnej czy też najpopularniejszej wersji,
pierwotnie w miejscu meczetu miał stać chrześcijański kościół, bazylika św.
Wincentego. Takie informacje można przeczytać na oficjalnej stronie obiektu,
taką teorię lansują muzułmanie i większość środowisk chrześcijańskich, taka
jest też lokalna tradycja. Tyle, że niektórzy archeolodzy i historycy od
dawna mieli wątpliwości. O istnieniu świątyni dzielonej wspólnie pomiędzy
chrześcijan i muzułmanów wspominają wyłącznie źródła arabskie, których
głównych zadaniem było podkreślanie potęgi władców Emiratu i Kalifatu, więc
często stosowali zapożyczenia z wydarzeń odbywających się w innych ziemiach.
Przeprowadzone w latach 30. ubiegłego wieku wykopaliska przyniosły odkrycie
artefaktów ze schyłkowego okresu rzymskiego lub wizygockiego, w tym mozaiki.
Długo traktowano je jako potwierdzenie istnienia tu kościoła, lecz niedawno
coraz silniejsza staje się narracja, że nie ma podstaw tak twierdzić.
Zachowane fragmenty klasyfikowane są raczej jako rezydencja biskupia,
natomiast bazylika miała znajdować się w sąsiedztwie. Dlaczego jednak
niektórzy upierają się przy starej wersji? Jeśli nie wiadomo o co chodzi,
to chodzi... nie, tym razem nie o pieniądze, ale ideologię 😏.
Dla chrześcijan fakt istnienia pierwotnej świątyni potwierdza ich prawo do
użytkowania dawnego meczetu nie tylko jako zdobyczy wojennej, ale jako
powrót do starożytnej tradycji. Trochę inaczej sprawa wygląda dla
muzułmanów. Historia o wspólnym użytkowaniu bazyliki przez dwie religie i
wykupieniu jej przez emira podkreśla pokojowe współistnienie w państwie
rządzonym przez Arabów: Emirat i Kalifat Kordoby stawiane są jako przykład
względnie harmonijnego życia wyznawców trzech religii, bo dodatkowo jeszcze
Żydów. W terminologii historycznej określane jest to jako "La Convivencia"
(życie razem), powołują się na nią zarówno muzułmanie, jak i różni
miłośnicy multi-kulti pokazujący, iż pokojowe współżycie wiernych trzech
religii jest możliwe. Tyle, że to w dużym stopniu mitologia, idealizacja -
czas względnego spokoju dla innowierców to głównie pierwszy okres po
podboju, kiedy to Arabowie nie byli jeszcze odpowiednio silni do
administrowania państwem oraz dotyczył on przeważnie wart wyższych. Później
stosunki międzywyznaniowe przeszły w ograniczoną tolerancję znaną z innych
islamskich monarchii: chrześcijanie i żydzi mogli żyć w arabskim państwie,
ale jako mieszkańcy gorszej kategorii pozbawieni większości praw, łupieni
przez administrację dodatkowymi podatkami. Zazwyczaj nie dochodziło do
masowych mordów, wypędzeń czy przymusowych konwersji, ale nie miało to nic
wspólnego z utopijną sielanką pokazywaną przez niektóre opisy "złotego wieku
życia razem". Faktem natomiast jest, że ibersyjscy władcy muzułmańscy byli
bardziej tolerancyjni niż późniejsi monarchowie katoliccy.
Fragmenty odkrytych przed stuleciem mozaik można oglądać pod podłogą, za
szkłem - prawdopodobnie są to zatem pozostałości po pałacu biskupim, a nie
kościele, co nie zmienia faktu, iż mają co najmniej półtora tysiąca lat.
Nadmienię też, iż niektóre źródła sugerowały, iż najwcześniejszym obiektem w
tym miejscu była rzymska świątynia Janusa, ale tej wersji nie potwierdza
nic.
Wracamy do czasów islamskich i najcenniejszą pamiątką z tego okresu jest
mihrab, wskazujący kierunek modlitwy. Zasadniczo muzułmanie modlą się
w stronę Mekki, jednak w Kordobie, także w innych meczetach
An-Andalus preferowano kierunek południowy, zamiast
południowo-wschodniego.
Przy mihrabie przeważnie jest sporo ludzi, ja musiałem się
przeciskać pomiędzy japońską wycieczką, więc ciężko było zrobić dobre
zdjęcie.
Ten mihrab powstał w X wieku i był pierwszym na świecie, który
przyjął formę małego pomieszczenia, a nie zwykłej wnęki w ścianie. Jest
bardzo bogato zdobiony, być może współtworzyli go mistrzowie przysłani przez
bizantyjskiego cesarza. Bardzo też prawdopodobne, że już wcześniej w pracach brali udział chrześcijańscy rzemieślnicy, stąd licznie występujące
nawiązania do nieislamskiej architektury. Po wiekach zasłonięcia
mihrab odkryto na początku 19. stulecia rozbierając jedną z
kaplic i rekonstruując brakujące elementy mozaik.
Na ścianach zobaczymy napisy w piśmie kufickim o treści religijnej i politycznej, sławiące ówczesnego kalifa.
Przed mihrabem znajduje się maksura, czyli coś w rodzaju prywatnej kaplicy dla monarchy, który mógł się do niej dostać specjalnym przejściem z pałacu. Również jest bardzo bogato zdobiona, na zdjęciu widać jedną z jej ścian.
Przejdźmy do czasów chrześcijańskich. Każda z zewnętrznych ścian
meczetu-katedry została oblepiona serią kaplic, jest ich ponad czterdzieści.
Powstawały one w różnych okresach czasu - od XIII do XVIII wieku - i
prezentują różne style. Żadna z nich nie zrobiła na mnie większego wrażenia, żadna nie miała tego czegoś, bo by zachwyciło.
Przy niektórych wewnętrznych filarach są również małe ołtarze, które
wykorzystywałem jako statyw do aparatu 😏.
Na uwagę zasługują za to dwie kaplice wewnętrzne. Pierwsza to kaplica
Villaviciosa (Capilla de Villaviciosa). Ulokowana jest przy arabskim
świetliku - ponieważ było to najjaśniejsze miejsce w obiekcie, odbyła się w
tym miejscu pierwsza msza po podboju przez chrześcijan. Dwa stulecia później
wybudowano nawę z gotyckim sklepieniem, co było pierwszą poważną ingerencją
w dotychczasową architekturę i aż do wzniesienia nowej katedry stał tu
ołtarz główny.
W XIX wieku usunięto stąd wszelkie religijne elementy odsłaniając świetlik.
Na odgrodzonej sznurami podłodze znajduje się kilkanaście płyt nagrobnych,
większość przeniesiona z innych obszarów świątyni.
Drugie szalenie ciekawa konstrukcja to Kaplica Królewska (Capilla Real). Jej budowę rozpoczęto w XIV wieku, reprezentuje styl mudejar, w
którym to chrześcijanie naśladowali muzułmańskie zdobienia. Katoliccy
monarchowie, a potem również ich poddani, celowo nawiązywali do islamskich
czasów, bo nadal była żywa potęga i bogactwo nieistniejącego Kalifatu
Kordoby.
Kaplica z powodu długoletnich prac remontowych jest od dawna niedostępna i
można podziwiać tylko górne fragmenty ścian oraz sufitu, ale to, co widać, zwala z nóg - po prostu cudo!
Przez pewien okres spoczywali w niej dwa kastylijscy monarchowie, których
potem przeniesiono do jednego z kościołów w Kordobie.
Pora zajrzeć do centralnej części dawnego meczetu, w której na przełomie XVI
i XVII wieku wzniesiono nową nawę katedralną, określaną jako Kaplicę
Centralną (Capilla Mayor). Inicjatywa tej budowy wzbudziła sprzeciw
rady miejskiej, a nawet kapituły kościelnej, bo oznaczała ona częściowe
zniszczenie i zaburzenie dotychczasowej przestrzeni. Konflikt z biskupem był
na tyle silny, że pojawiła się ekskomunika, groźby kary śmierci i konfiskat
majątku wobec robotników, wreszcie kwestia trafiła do króla, który poparł
budowę (a potem żałował i powiedział swoje słynne zdanie). I choć
niewątpliwie dokonano tutaj zbrodni na starej muzułmańskiej architekturze,
to nowa renesansowa konstrukcja również robi wrażenie swoim rozmachem i
bogactwem zdobień.
Przyglądając się wnętrzom kopuł człowiek faktycznie stwierdza, że gdzieś to
już widział...
Organy pochodzą 17. stulecia, natomiast imponujący chór, uznawany za jeden z
najpiękniejszych w Hiszpanii, jest o wiek późniejszy, podobnie jak drewniane
stalle.
Sporą część odwiedzających stanowią muzułmanie - wodzą
dookoła zachwyconym wzrokiem i pykają setki zdjęć. Regularnie też pojawiają
się prośby muzułmanów o możliwość oficjalnej modlitwy, ale za każdym razem władze kościelne odmawiają. Co jakiś czas zdarzają się akcje
spontanicznego odprawiania modłów przez turystów, interweniuje wówczas
ochrona oraz policja - w 2010 roku zaczęła się modlić ponad setka osób (co
znamienne - z Austrii, nie z krajów islamskich), doszło do bójki i
aresztowań.
Mało tego, regularne są także wezwania różnych muzułmańskich stowarzyszeń o
stały podział kompleksu na część chrześcijańską i islamską albo coś w
rodzaju wspólnego użytkowania całości. "Przecież jest jeden Bóg, nieważne,
jak się nazywa" - argumentują autorzy petycji. Powołują się przy tym na
historię (domniemany podział wizygockiej katedry, który - jak już pisałem -
niekoniecznie miał miejsce), a także tradycyjnie na europejską tolerancję.
Wnioski takie składają głównie muzułmanie z Hiszpanii - spotykają się one ze
wsparciem niektórych skrajnie lewicowych polityków oraz sprzeciwem całej
reszty.
Czasem pojawiają się też głosy z zagranicy: władca Sardży, najbardziej
konserwatywnego emiratu ZEA,
zażądał
po prostu oddania dawnego meczetu. "Żądamy zwrotu meczetu w Kordobie, gdyż jest własnością muzułmanów i
został przekazany Kościołowi jako prezent, a nie jest on tego prezentu
wart". Nie wiem o jakim prezencie monarcha mówi, chyba, że to nowe określenie
na "klęskę militarną", ale oni mają bardzo dziwne wizje przeszłości.
W sumie jednak byłbym za spełnieniem próśb muzułmanów o zgodę na modlitwę,
ale pod jednym małym warunkiem - chrześcijanie będą znowu mogli modlić w
Hagia Sopia. Machniom? 😛
Co jeszcze można zobaczyć w meczecie-katedrze? Kilka wystaw poświęconych
historii, zbiory dewocjonaliów a także czasowe. My trafiliśmy na opowieść o
dziedzictwu św. Franciszka, którego figury swoim zwyczajem Hiszpanie
udekorowali, jakby był co najmniej cesarzem.
Jeśli lubimy przyglądać się szczegółom, to możemy tu spędzić masę czasu, bo
praktycznie w każdym kącie znajdzie się coś, nad czym można się zastanawiać.
Nie będę tutaj psuł zabawy w poszukiwaniach, więc tylko dwa przykłady
z mojej kolekcji zdjęć:
* drzwi do kaplicy św. Teresy (Capilla de Santa Teresa), pełniącej
przed rozbudową w X wieku rolę zewnętrznej bramy,
* inskrypcja nagrobna z 1455 roku. Gotyckie pismo wziąłem początkowo za
łacinę, ale to średniowieczny hiszpański, pochowano tu archidiakona Kordoby.
Po półtorej godzinie wracamy na słońce, pokręcić się po dziedzińcu. Wysoki
na ponad 40 metrów minaret wzniesiono w X wieku, po podboju chrześcijańskim
nieznacznie go przebudowano i zawieszono na nim dzwony, wzywające wiernych
na msze. Jako dzwonnica służyła do końca XVI wieku, kiedy to mocno
uszkodziło ją trzęsienie ziemi i wzniesiono nową, wyższą budowlę, w której
zawierają się fragmenty starszej.
Z wieży jest ponoć ciekawy widok na dachy, ale wejście na nią wymaga
kupienia dodatkowego biletu i czekania, aż wpuszczą kolejną grupę. Tak się
akurat zdarzyło, że spóźniłem się kilka minut i następne zwiedzanie było
dopiero za pół godziny, więc odpuściłem.
Sam dziedziniec jest przyjemnym miejscem, a w arkadach wokół niego można
oglądać oryginalne elementy sufitów meczetu. Pośrodku placu stoi barokowa
fontanna św. Marii (La fuente de Santa María). Ładnie się komponuje z
renesansową nawą katedry.
Opuszczamy meczet-katedrę i przechodzimy pod zachodnimi ścianami kompleksu,
przyglądając się mijanym historycznym wejściom.
Brama świętego Sebastiana (Puerta de San Sebastián) lub Brama Wezyrów
(Bab al-Wuzara) - z VIII wieku, najstarsza i będąca wzorem dla
późniejszych konstrukcji. Zdobienia są o stulecie młodsze.
Brama św. Michała (Puerta de San Miguel) z herbem biskupim, który
pasuje tam jak kawalerka do prezydenta. Datacja: rozbudowa z IX wieku.
Brama Ducha Świętego (Puerta del Espíritu Santo), bardziej okazała.
Wiek X.
Cały czas poruszamy się jednak w przestrzeni wąskich ulic, bez szerszej
perspektywy. Skoro odpuściłem wejście na dzwonnicę, jedyna opcja spojrzenia
na islamsko-chrześcijański zabytek z oddali to przejście przez nieodległy
most i popatrzenie z drugiego brzegu. Stamtąd wyraźnie widać dachy meczetu
nad którymi góruje nawa katedry.
-----
* Bilet we wrześniu 2026 roku kosztował 15 euro. To niezła cena za tak
piękny i interesujący obiekt, ciągle powtarzałem, iż to o wiele taniej niż
np. za zwiedzanie zamku w Niemodlinie, w którym nic nie ma 😏. Sugerowane
jest nabycie biletów z wyprzedzeniem, więc kupiliśmy go on-line około półtora
tygodnia przed wizytą, ale internetowa pula praktycznie cały czas
była pełna. Wyjścia odbywają się co pół godziny, należy być punktualnym.
Przy drzwiach kontrola bagażu.
* W ramach biletu wstępu do meczetu-katedry możemy także odwiedzić tzw.
"kościoły Ferdynanda", jak określa się zespół kilku świątyń z XIII wieku. W
innym przypadku są one dostępne za 6 euro.
* Bilet wstępu na dzwonnicę kosztuje 4 euro. Można go kupić w automatycznym
kiosku obok wejścia.
* Wstęp na dziedziniec jest bezpłatny.
* W środku meczetu znajdziemy toaletę, nie widziałem jej natomiast na
dziedzińcu.
* Oficjalna strona kompleksu: https://mezquita-catedraldecordoba.es/ Kupimy na niej bilety, znajdziemy historię, dowiemy się o innych
rzeczach. Trzeba uważać, bo w internecie jest dużo stron bliźniaczo
podobnych do tej oficjalnej, które oferują zwiedzanie meczetu za znacznie
wyższą cenę.





















































Brak komentarzy:
Prześlij komentarz