niedziela, 22 listopada 2026

Wielki Meczet w Kordobie

La Mezquita, czyli Wielki Meczet w Kordobie, to jedna z tych budowli, które zachwycą nawet ludzi, którzy widzieli już prawie wszystko. Ogromny średniowieczny zespół religijny jest magnesem przyciągającym do miasta ponad dwa miliony turystów rocznie, czyniąc go jednym z najpopularniejszych zabytków w całej Hiszpanii.
Użyty przeze mnie tytuł to skrót myślowy, bowiem oficjalnie nosi nazwę Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Catedral de Nuestra Señora de la Asunción), jednak w przestrzeni turystycznej oraz w mowie potocznej zazwyczaj pojawia się wersja związana z pierwotnym przeznaczeniem obiektu. Władze miejskie używają także określenie Mezquita-catedral, dość niezgrabnego, bo może sugerować podwójne funkcje budynku, tymczasem od ośmiu wieków pełni on wyłącznie rolę świątyni chrześcijańskiej.


Zanim przejdę do zachwytów, to oczywiście szczypta historii. Zgodnie z oficjalną wersją początkowo w miejscu tym znajdował się kościół Wizygotów poświęcony św. Wincentemu. Na początku VIII wieku Królestwo Wizygotów, jak i większość Półwyspu Iberyjskiego, zostało podbite przez Arabów i świątynia miała zostać podzielona pomiędzy chrześcijan i muzułmanów. Zwycięzcy wyznawcy Allaha przez pierwsze dziesięciolecia byli w mniejszości, następnie, gdy ich liczba wzrosła, emir Kordoby odkupił kościół, zburzył go i wzniósł meczet - z tych trzech wydarzeń tylko ostatnie na pewno można uznać za pewnik. Pierwsze modły w nowym gmachu wzniesiono w 787 roku, zaledwie rok po rozpoczęciu budowy - tak rekordowo krótki czas osiągnięto m.in. dzięki użyciu gotowych elementów rzymskich i wizygockich. Meczet stanął obok równie nowego pałacu emira.
Meczet czterokrotnie rozbudowywano w IX i X wieku i uzyskał on kształt ogromnej sali modlitewnej o wymiarach 160 na 130 metrów przykrytej dwuspadowym dachem. Architekturą przypominał inne wielkie meczety z tego okresu, a mi od razu skojarzył się z meczetem Al-Aksa w Jerozolimie. Od północny do meczetu przylegał wielki dziedziniec służący do ablucji, a także do przeprowadzania procesów czy nauczania Koranu, nad nim wznosił się minaret. W tamtym czasie był to drugi największy meczet na świecie, mający potwierdzać bogactwo i potęgę Emiratu, a następnie Kalifatu Kordoby, uznawanego za najbardziej rozwinięty kraj ówczesnej Europy. Poszczególne fazy rozbudowy świetnie obrazuje strona internetowa kompleksu.


Jak to zwykle w historii bywało, pycha kroczy przed upadkiem - w wyniku wewnętrznych walk kalifat rozpadł się na kilka małych, słabych państewek. Skończyły się pieniądze na kolejne inwestycje, doszło też do tego, że w 1146 roku chrześcijanie na krótko zdobyli Kordobę, splądrowali meczet, a nawet odprawili w nim mszę. Według kronikarzy świątynia została kompletnie ogołocona z wszelkiego wyposażenia. Muzułmanie ją odrestaurowali, ale w 1236 roku miasto zostało ostatecznie podbite przez monarchów Kastylii. Od tego momentu zaczął się katolicki okres jej dziejów, a ona sama stała się największych byłym meczetem na świecie.

Piękno i monumentalizm kompleksu sprawiły, że chrześcijanie nie tylko nie pragnęli go zburzyć, ale po poświęceniu Matce Bożej przez długi czas nie dokonywali tu większych przekształceń, chcąc samym grzać się w świetle jego sławy. Działania katolików ograniczyły się do budowy jednej większej kaplicy i całego szeregu mniejszych, bocznych, a minaret stał się dzwonnicą. Po półtora stuleciu powstała obficie zdobiona Kaplica Królewska (Capilla Real), a dopiero w XVI i XVII wieku doszło do bardziej znaczących interwencji w architekturę: na samym środku sali wzniesiono renesansową nawę katedry, mocno przebudowano dzwonnicę, a na dziedzińcu drzewka pomarańczowe zastąpiły palmy. Te zmiany nie wszystkim się spodobały, podobno nawet cesarz Karol V miał wypowiedzieć słynne zdanie: zniszczyliście coś, co było jedyne w swoim rodzaju i postawiliście coś, co można zobaczyć wszędzie. Można się z monarchą zgodzić lub nie, ale powstały w ten sposób mikst stylowo-religijny jest również niepowtarzalny.
Kolejne stulecia to głównie rekonstrukcje i odbudowy ze szczególnym uwzględnieniem elementów z czasów arabskich, mówi się nawet o "ponownym zislamizowaniu katedry" pod względem architektonicznym. 
Pomimo ośmiu wieków posługi jako katolicki kościół, większość struktury meczetu została zachowana, a pomijając centralny obszar katedry, można napisać, że zachowało się niemal wszystko. Wpis z 1984 roku na Listę Dziedzictwa UNESCO jest całkowicie zasłużony!


Pewien problem sprawi podziwianie meczetu-katedry z zewnątrz, ponieważ rozmiary oraz otaczające go ulice z wąską zabudową mocno to ograniczają. Najlepsza opcja to wejść na dzwonnicę albo wznieść się w powietrze 😏.



Od razu rzucają się w oczy kolejne bramy, przez które wchodziło się kiedyś do meczetu, a dziś są zamknięte na głucho. Jedną z bardziej okazałych jest Brama św. Józefa (Puerta de San José), nazwana tak od kaplicy znajdującej się po drugiej stronie. Została ona gruntownie odrestaurowana na początku XX wieku z zachowaniem pełnego oryginalnego układu, w tym islamskiego wezwania w tympanonie.


Wchodzimy na dziedziniec - dość pusto, nieliczni ludzie chowają się w cieniu drzewek i arkad. Wiadomo, że Arabowie obsadzili go drzewami już co najmniej w IX wieku, co czyni go najstarszym na świecie drzewiastym dziedzińcem położonym przy meczecie.


Mina nam zrzedła, gdy zobaczyliśmy wielki tłum kłębiący się przed wejściem. Wyobraziłem sobie zwiedzanie w takim ścisku, na szczęście obawy były niepotrzebne. Po pierwsze - taka ciżba wynikała z nie do końca inteligentnej polityki biletowej: wejściówki kupuje się na konkretną godzinę, ludzi wpuszcza się co dwa kwadranse. My mieliśmy wstęp o 13.30 i trzeba być punktualnym, nie można wejść pięć czy dziesięć minut później, więc siłą rzeczy wszyscy pchają się razem, a potem następuje przerwa. Rozsądniej byłoby rozszerzyć wstęp na jakiś przedział czasowy, ale widać to zbyt skomplikowane. Po drugie zaś - wnętrza meczetu-katedry są na tyle rozległe, że już po chwili robi się luźno, momentami nawet pusto, a większe skupiska turystów są jedynie w wybranych lokalizacjach.


Najsłynniejszy obrazek związany z Wielkim Meczetem to "las kolumn" - rzędy dwukondygnacyjnych arkad dzielących wnętrza na kilkanaście naw. Łuki malowane są na przemian na biało i czerwono, co może być inspiracją z Bizancjum, ale także z Bliskiego Wschodu. Kształt łuków mógł być wzorowany na okolicznych rzymskich akweduktach, chociaż są także teorie, iż nowi władcy Kordoby przywieźli projekty z rodzinnej Syrii. W każdym razie wygląda to bajecznie i daje efekt "sali lustrzanej" - człowiek ma wrażenie, że kolumn jest jeszcze więcej niż w rzeczywistości.




Pierwszy meczet posiadał około stu dwudziestu kolumn, wszystkie pochodzenia rzymskiego lub wizygockiego - Arabowie świeżo po podboju nie posiadali odpowiednio utalentowanych rzemieślników, więc wykorzystali starsze elementy. Z tego powodu zdarza się, że każda kolumna wygląda inaczej od sąsiadki.


Podczas kolejnych powiększeń meczetu kolumn przybywało i dzisiaj jest ich ponad osiemset! Nie są to już "pożyczone" dzieła wcześniejszych mieszkańców Iberii, wyszły z rąk islamskich rzeźbiarzy. 



Całość prezentuje się niesamowicie i łapałem się na tym, że nieustannie zachwycam się jakimś ujęciem, choć przechadzam się pomiędzy tymi samymi kolumnami już któryś raz 😏. Panujący w wielu obszarach półmrok potęgował uczucie tajemniczości i orientalizmu.




Jak już wspominałem, według oficjalnej czy też najpopularniejszej wersji, pierwotnie w miejscu meczetu miał stać chrześcijański kościół, bazylika św. Wincentego. Takie informacje można przeczytać na oficjalnej stronie obiektu, taką teorię lansują muzułmanie i większość środowisk chrześcijańskich, taka jest też lokalna tradycja. Tyle, że niektórzy archeolodzy i historycy od dawna mieli wątpliwości. O istnieniu świątyni dzielonej wspólnie pomiędzy chrześcijan i muzułmanów wspominają wyłącznie źródła arabskie, których głównych zadaniem było podkreślanie potęgi władców Emiratu i Kalifatu, więc często stosowali zapożyczenia z wydarzeń odbywających się w innych ziemiach. Przeprowadzone w latach 30. ubiegłego wieku wykopaliska przyniosły odkrycie artefaktów ze schyłkowego okresu rzymskiego lub wizygockiego, w tym mozaiki. Długo traktowano je jako potwierdzenie istnienia tu kościoła, lecz niedawno coraz silniejsza staje się narracja, że nie ma podstaw tak twierdzić. Zachowane fragmenty klasyfikowane są raczej jako rezydencja biskupia, natomiast bazylika miała znajdować się w sąsiedztwie. Dlaczego jednak niektórzy upierają się przy starej wersji? Jeśli nie wiadomo o co chodzi, to  chodzi... nie, tym razem nie o pieniądze, ale ideologię 😏.
Dla chrześcijan fakt istnienia pierwotnej świątyni potwierdza ich prawo do użytkowania dawnego meczetu nie tylko jako zdobyczy wojennej, ale jako powrót do starożytnej tradycji. Trochę inaczej sprawa wygląda dla muzułmanów. Historia o wspólnym użytkowaniu bazyliki przez dwie religie i wykupieniu jej przez emira podkreśla pokojowe współistnienie w państwie rządzonym przez Arabów: Emirat i Kalifat Kordoby stawiane są jako przykład względnie harmonijnego życia wyznawców trzech religii, bo dodatkowo jeszcze Żydów. W terminologii historycznej określane jest to jako "La Convivencia" (życie razem), powołują się na nią zarówno muzułmanie, jak i różni miłośnicy multi-kulti pokazujący, iż pokojowe współżycie wiernych trzech religii jest możliwe. Tyle, że to w dużym stopniu mitologia, idealizacja - czas względnego spokoju dla innowierców to głównie pierwszy okres po podboju, kiedy to Arabowie nie byli jeszcze odpowiednio silni do administrowania państwem oraz dotyczył on przeważnie wart wyższych. Później stosunki międzywyznaniowe przeszły w ograniczoną tolerancję znaną z innych islamskich monarchii: chrześcijanie i żydzi mogli żyć w arabskim państwie, ale jako mieszkańcy gorszej kategorii pozbawieni większości praw, łupieni przez administrację dodatkowymi podatkami. Zazwyczaj nie dochodziło do masowych mordów, wypędzeń czy przymusowych konwersji, ale nie miało to nic wspólnego z utopijną sielanką pokazywaną przez niektóre opisy "złotego wieku życia razem". Faktem natomiast jest, że ibersyjscy władcy muzułmańscy byli bardziej tolerancyjni niż późniejsi monarchowie katoliccy.

Fragmenty odkrytych przed stuleciem mozaik można oglądać pod podłogą, za szkłem - prawdopodobnie są to zatem pozostałości po pałacu biskupim, a nie kościele, co nie zmienia faktu, iż mają co najmniej półtora tysiąca lat. Nadmienię też, iż niektóre źródła sugerowały, iż najwcześniejszym obiektem w tym miejscu była rzymska świątynia Janusa, ale tej wersji nie potwierdza nic.


Wracamy do czasów islamskich i najcenniejszą pamiątką z tego okresu jest mihrab, wskazujący kierunek modlitwy. Zasadniczo muzułmanie modlą się w stronę Mekki, jednak w Kordobie, także w innych meczetach An-Andalus preferowano kierunek południowy, zamiast południowo-wschodniego.  
Przy mihrabie przeważnie jest sporo ludzi, ja musiałem się przeciskać pomiędzy japońską wycieczką, więc ciężko było zrobić dobre zdjęcie.


Ten mihrab powstał w X wieku i był pierwszym na świecie, który przyjął formę małego pomieszczenia, a nie zwykłej wnęki w ścianie. Jest bardzo bogato zdobiony, być może współtworzyli go mistrzowie przysłani przez bizantyjskiego cesarza. Bardzo też prawdopodobne, że już wcześniej w pracach brali udział chrześcijańscy rzemieślnicy, stąd licznie występujące nawiązania do nieislamskiej architektury. Po wiekach zasłonięcia mihrab odkryto na początku 19. stulecia rozbierając jedną z kaplic i rekonstruując brakujące elementy mozaik.


Na ścianach zobaczymy napisy w piśmie kufickim o treści religijnej i politycznej, sławiące ówczesnego kalifa.


Przed mihrabem znajduje się maksura, czyli coś w rodzaju prywatnej kaplicy dla monarchy, który mógł się do niej dostać specjalnym przejściem z pałacu. Również jest bardzo bogato zdobiona, na zdjęciu widać jedną z jej ścian.


Przejdźmy do czasów chrześcijańskich. Każda z zewnętrznych ścian meczetu-katedry została oblepiona serią kaplic, jest ich ponad czterdzieści. Powstawały one w różnych okresach czasu - od XIII do XVIII wieku - i prezentują różne style. Żadna z nich nie zrobiła na mnie większego wrażenia, żadna nie miała tego czegoś, bo by zachwyciło.




Przy niektórych wewnętrznych filarach są również małe ołtarze, które wykorzystywałem jako statyw do aparatu 😏.


Na uwagę zasługują za to dwie kaplice wewnętrzne. Pierwsza to kaplica Villaviciosa (Capilla de Villaviciosa). Ulokowana jest przy arabskim świetliku - ponieważ było to najjaśniejsze miejsce w obiekcie, odbyła się w tym miejscu pierwsza msza po podboju przez chrześcijan. Dwa stulecia później wybudowano nawę z gotyckim sklepieniem, co było pierwszą poważną ingerencją w dotychczasową architekturę i aż do wzniesienia nowej katedry stał tu ołtarz główny.
W XIX wieku usunięto stąd wszelkie religijne elementy odsłaniając świetlik. Na odgrodzonej sznurami podłodze znajduje się kilkanaście płyt nagrobnych, większość przeniesiona z innych obszarów świątyni.




Drugie szalenie ciekawa konstrukcja to Kaplica Królewska (Capilla Real). Jej budowę rozpoczęto w XIV wieku, reprezentuje styl mudejar, w którym to chrześcijanie naśladowali muzułmańskie zdobienia. Katoliccy monarchowie, a potem również ich poddani, celowo nawiązywali do islamskich czasów, bo nadal była żywa potęga i bogactwo nieistniejącego Kalifatu Kordoby.
Kaplica z powodu długoletnich prac remontowych jest od dawna niedostępna i można podziwiać tylko górne fragmenty ścian oraz sufitu, ale to, co widać, zwala z nóg - po prostu cudo!




Przez pewien okres spoczywali w niej dwa kastylijscy monarchowie, których potem przeniesiono do jednego z kościołów w Kordobie. 



Pora zajrzeć do centralnej części dawnego meczetu, w której na przełomie XVI i XVII wieku wzniesiono nową nawę katedralną, określaną jako Kaplicę Centralną (Capilla Mayor). Inicjatywa tej budowy wzbudziła sprzeciw rady miejskiej, a nawet kapituły kościelnej, bo oznaczała ona częściowe zniszczenie i zaburzenie dotychczasowej przestrzeni. Konflikt z biskupem był na tyle silny, że pojawiła się ekskomunika, groźby kary śmierci i konfiskat majątku wobec robotników, wreszcie kwestia trafiła do króla, który poparł budowę (a potem żałował i powiedział swoje słynne zdanie). I choć niewątpliwie dokonano tutaj zbrodni na starej muzułmańskiej architekturze, to nowa renesansowa konstrukcja również robi wrażenie swoim rozmachem i bogactwem zdobień.


Przyglądając się wnętrzom kopuł człowiek faktycznie stwierdza, że gdzieś to już widział...



Organy pochodzą 17. stulecia, natomiast imponujący chór, uznawany za jeden z najpiękniejszych w Hiszpanii, jest o wiek późniejszy, podobnie jak drewniane stalle.




Sporą część odwiedzających stanowią muzułmanie - wodzą dookoła zachwyconym wzrokiem i pykają setki zdjęć. Regularnie też pojawiają się prośby muzułmanów o możliwość oficjalnej modlitwy, ale za każdym razem władze kościelne odmawiają. Co jakiś czas zdarzają się akcje spontanicznego odprawiania modłów przez turystów, interweniuje wówczas ochrona oraz policja - w 2010 roku zaczęła się modlić ponad setka osób (co znamienne - z Austrii, nie z krajów islamskich), doszło do bójki i aresztowań. 
Mało tego, regularne są także wezwania różnych muzułmańskich stowarzyszeń o stały podział kompleksu na część chrześcijańską i islamską albo coś w rodzaju wspólnego użytkowania całości. "Przecież jest jeden Bóg, nieważne, jak się nazywa" - argumentują autorzy petycji. Powołują się przy tym na historię (domniemany podział wizygockiej katedry, który - jak już pisałem - niekoniecznie miał miejsce), a także tradycyjnie na europejską tolerancję. Wnioski takie składają głównie muzułmanie z Hiszpanii - spotykają się one ze wsparciem niektórych skrajnie lewicowych polityków oraz sprzeciwem całej reszty.
Czasem pojawiają się też głosy z zagranicy: władca Sardży, najbardziej konserwatywnego emiratu ZEA, zażądał po prostu oddania dawnego meczetu. "Żądamy zwrotu meczetu w Kordobie, gdyż jest własnością muzułmanów i został przekazany Kościołowi jako prezent, a nie jest on tego prezentu wart". Nie wiem o jakim prezencie monarcha mówi, chyba, że to nowe określenie na "klęskę militarną", ale oni mają bardzo dziwne wizje przeszłości.
W sumie jednak byłbym za spełnieniem próśb muzułmanów o zgodę na modlitwę, ale pod jednym małym warunkiem - chrześcijanie będą znowu mogli modlić w Hagia Sopia. Machniom? 😛


Co jeszcze można zobaczyć w meczecie-katedrze? Kilka wystaw poświęconych historii, zbiory dewocjonaliów a także czasowe. My trafiliśmy na opowieść o dziedzictwu św. Franciszka, którego figury swoim zwyczajem Hiszpanie udekorowali, jakby był co najmniej cesarzem.


Jeśli lubimy przyglądać się szczegółom, to możemy tu spędzić masę czasu, bo praktycznie w każdym kącie znajdzie się coś, nad czym można się zastanawiać. Nie będę tutaj psuł zabawy w poszukiwaniach, więc tylko dwa przykłady z mojej kolekcji zdjęć:
* drzwi do kaplicy św. Teresy (Capilla de Santa Teresa), pełniącej przed rozbudową w X wieku rolę zewnętrznej bramy,
* inskrypcja nagrobna z 1455 roku. Gotyckie pismo wziąłem początkowo za łacinę, ale to średniowieczny hiszpański, pochowano tu archidiakona Kordoby.



Po półtorej godzinie wracamy na słońce, pokręcić się po dziedzińcu. Wysoki na ponad 40 metrów minaret wzniesiono w X wieku, po podboju chrześcijańskim nieznacznie go przebudowano i zawieszono na nim dzwony, wzywające wiernych na msze. Jako dzwonnica służyła do końca XVI wieku, kiedy to mocno uszkodziło ją trzęsienie ziemi i wzniesiono nową, wyższą budowlę, w której zawierają się fragmenty starszej.


Z wieży jest ponoć ciekawy widok na dachy, ale wejście na nią wymaga kupienia dodatkowego biletu i czekania, aż wpuszczą kolejną grupę. Tak się akurat zdarzyło, że spóźniłem się kilka minut i następne zwiedzanie było dopiero za pół godziny, więc odpuściłem.

Sam dziedziniec jest przyjemnym miejscem, a w arkadach wokół niego można oglądać oryginalne elementy sufitów meczetu. Pośrodku placu stoi barokowa fontanna św. Marii (La fuente de Santa María). Ładnie się komponuje z renesansową nawą katedry.



Opuszczamy meczet-katedrę i przechodzimy pod zachodnimi ścianami kompleksu, przyglądając się mijanym historycznym wejściom.


Brama świętego Sebastiana (Puerta de San Sebastián) lub Brama Wezyrów (Bab al-Wuzara) - z VIII wieku, najstarsza i będąca wzorem dla późniejszych konstrukcji. Zdobienia są o stulecie młodsze.



Brama św. Michała (Puerta de San Miguel) z herbem biskupim, który pasuje tam jak kawalerka do prezydenta. Datacja: rozbudowa z IX wieku.


Brama Ducha Świętego (Puerta del Espíritu Santo), bardziej okazała. Wiek X.


Cały czas poruszamy się jednak w przestrzeni wąskich ulic, bez szerszej perspektywy. Skoro odpuściłem wejście na dzwonnicę, jedyna opcja spojrzenia na islamsko-chrześcijański zabytek z oddali to przejście przez nieodległy most i popatrzenie z drugiego brzegu. Stamtąd wyraźnie widać dachy meczetu nad którymi góruje nawa katedry.


-----

* Bilet we wrześniu 2026 roku kosztował 15 euro. To niezła cena za tak piękny i interesujący obiekt, ciągle powtarzałem, iż to o wiele taniej niż np. za zwiedzanie zamku w Niemodlinie, w którym nic nie ma 😏. Sugerowane jest nabycie biletów z wyprzedzeniem, więc kupiliśmy go on-line około półtora tygodnia przed wizytą, ale internetowa pula praktycznie cały czas była pełna. Wyjścia odbywają się co pół godziny, należy być punktualnym. Przy drzwiach kontrola bagażu.
* W ramach biletu wstępu do meczetu-katedry możemy także odwiedzić tzw. "kościoły Ferdynanda", jak określa się zespół kilku świątyń z XIII wieku. W innym przypadku są one dostępne za 6 euro.
* Bilet wstępu na dzwonnicę kosztuje 4 euro. Można go kupić w automatycznym kiosku obok wejścia.
* Wstęp na dziedziniec jest bezpłatny.
* W środku meczetu znajdziemy toaletę, nie widziałem jej natomiast na dziedzińcu.
* Oficjalna strona kompleksu: https://mezquita-catedraldecordoba.es/ Kupimy na niej bilety, znajdziemy historię, dowiemy się o innych rzeczach. Trzeba uważać, bo w internecie jest dużo stron bliźniaczo podobnych do tej oficjalnej, które oferują zwiedzanie meczetu za znacznie wyższą cenę.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz